มหัศจรรย์สังคมศึกษา

ประทับ คนหาบหญ้าชื่อโสตถิยะได้ถวายหญ้าปูลาดที่ประทับ ณ ใต้ต้นโพธิ์ พระองค์ประทับหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก และทรงตั้งจิตอธิษฐานว่า  “ แม้เลือดในกายของเราจะเหือดแห้งไปเหลือแต่หนัง  เอ็น  กระดูกก็ตาม ถ้ายังไม่บรรลุธรรมวิเศษแล้ว จะไม่ยอมหยุดความเพียรเป็นอันขาด “  เมื่อทรงตั้งจิตอธิษฐานเช่นนั้นแล้ว  พระองค์ก็ทรงสำรวมจิตให้สงบแน่วแน่  มีพระสติตั้งมั่น มีพระวรกายอันสงบ มีพระหทัยแน่วแน่เป็นสมาธิบริสุทธิ์ผุดผ่องปราศจากกิเลส ปราศจากความเศร้าหมอง  อ่อนโยน เหมาะแก่การงาน  ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว  ทรงน้อมพระทัยไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ( ญาณเป็นเหตุระลึกถึงขันธ์ที่อาศัยในชาติปางก่อนได้ )ในปฐมยามแห่งราตรี      ต่อจากนั้นทรงน้อมพระทัยไปเพื่อจูตุปาตญาณ ( ญาณกำหนดรู้การตาย  การเกิดของสัตว์ทั้งหลาย ) ในมัชฌิมยามแห่งราตรี       ต่อจากนั้นทรงน้อมพระทัยไปเพื่ออาสวักขยญาณ (  ญาณหยั่งรู้ในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวกิเลสทั้งหลาย) คือทรงรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า  นี้ทุกข์  นี้ทุกขสมุทัย  นี้ทุกขนิโรธ   นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา     นี้อาสวะ    นี้อาสวสมุทัย  นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา   เมื่อทรงรู้เห็นอย่างนี้  จิตของพระองค์ก็ทรงหลุดพ้นจากกามสวะ  ภวาสวะ  และอวิชชาสวะ   เมื่อจิตหลุดพ้นแล้วพระองค์ก็ทรงรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว  ทรงรู้ชัดว่าชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว  ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว  ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป  นั่นคือพระองค์ทรงบรรลุวิชชาที่  ๓ คือ  อาสวักขยญาณ  ในปัจฉิมยาม  แห่งราตรีนั้นเอง   ซึ่งก็คือการตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ  เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า   จากการที่พระองค์ทรงบำเพ็ญพระบารมีมาอย่างยิ่งยวด   พระองค์ทรงตรัสรู้ในวันเพ็ญเดือน ๖  ปีระกา  ขณะพระชนมายุได้  ๓๕  พรรษา  นับแต่วันที่สด็จออกผนวชจนถึงวันตรัสรู้ธรรม รวมเป็นเวลา ๖ ปี
   พระธรรมอันประเสริฐที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้นั้น คือ อริยสัจ ๔  ( ทุกข์  สมุทัย  นิโรธ  มรรค  )

ปรินิพพาน